สำหรับคนที่ตรวจไม่พบเชื้อตอนท้อง U=U หมายถึงการไม่ส่งต่อเชื้อเอชไอวีทางเพศสัมพันธ์เมื่อกินยาจนตรวจไม่พบเชื้อ ไม่ได้ครอบคลุมการคลอดหรือการให้นม แนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 เขียนว่าหญิงตั้งครรภ์ที่ผลไวรัสช่วงใกล้คลอดอยู่ในระดับที่แนวทางกำหนด และกินยาสม่ำเสมอ เลือกคลอดทางช่องคลอดได้ ส่วนลูกยังได้ยาต้านเอชไอวีเพื่อป้องกันหลังคลอดทุกคนตามระดับความเสี่ยง และต้องตรวจหาเชื้อตามนัด
วิธีคลอดและยาของลูกเป็นการตัดสินใจของแพทย์ร่วมกับคุณ ระหว่างนี้อย่าหยุดหรือเปลี่ยนยาต้านเอง เพราะผลไวรัสของแม่คือข้อมูลที่แพทย์ใช้วางแผนทั้งสองเรื่อง
ความเสี่ยงต่อลูก เอกสารไทยและองค์การอนามัยโลกเขียนไว้อย่างไร
แนวทางไทยเขียนตรง ๆ ในหัวข้อการดูแลทารกในห้องคลอดว่าแนวคิด U=U นำมาใช้กับการให้นมแม่ไม่ได้ ส่วนหัวข้อวิธีคลอดใช้ผลไวรัสช่วงใกล้คลอดเป็นข้อมูลวางแผน และไม่ได้เอ่ยถึง U=U
เอกสารขององค์การอนามัยโลกปี 2566 เรื่องการกดไวรัส เขียนว่าถ้าแม่กินยาต้านและกดไวรัสไว้ได้ตลอดการตั้งครรภ์ การคลอด และการให้นม โอกาสถ่ายทอดเชื้อสู่ลูกต่ำได้ถึงไม่ถึงร้อยละ 1 ของทารกที่เกิดจากแม่กลุ่มนี้ และการถ่ายทอดเกิดบ่อยกว่ามากเมื่อแม่ยังกดไวรัสไม่ได้ เอกสารเดียวกันใช้คำว่าความเสี่ยงเป็นศูนย์กับคู่นอน แต่ใช้คำว่าความเสี่ยงต่ำมากกับการถ่ายทอดจากแม่สู่ลูก
ถ้ายังอยู่ช่วงวางแผนมีลูก อ่านต่อได้ที่ วางแผนมีลูกเมื่อ U=U ตั้งครรภ์เองได้ไหม ต้องเตรียมอะไร
แนวทางไทยใช้ผลไวรัสช่วงไหนวางแผนการคลอด
แนวทางไทยเขียนว่า ถ้าเริ่มยาต้านก่อนตั้งครรภ์ หรือเริ่มระหว่างตั้งครรภ์และกินมาแล้วอย่างน้อย 12 สัปดาห์ ให้ตรวจปริมาณไวรัสช่วงอายุครรภ์ 32–36 สัปดาห์ ถ้าถึงอายุครรภ์ 36 สัปดาห์แล้วยังไม่ได้ตรวจ ให้ตรวจทันที แม้จะกินยายังไม่ครบ 12 สัปดาห์
ถ้าผลไวรัสยังสูงกว่าระดับที่แนวทางกำหนด แนวทางให้รีบให้คำปรึกษาเรื่องการกินยาแล้วตรวจซ้ำ และในบางกรณีแนวทางแนะนำให้ปรับสูตรยา ซึ่งแพทย์เป็นผู้ตัดสิน ผลช่วงนี้ยังใช้แบ่งว่าทารกอยู่ในกลุ่มความเสี่ยงทั่วไปหรือความเสี่ยงสูงด้วย เกณฑ์ตัวเลขของแต่ละเรื่องไม่เท่ากัน เช่น วิธีคลอดกับกลุ่มความเสี่ยงของทารก ตัวเลขเกณฑ์ให้แพทย์เป็นผู้อ่าน
เลือกคลอดเองหรือผ่าตัดคลอดได้ไหม เมื่อตรวจไม่พบเชื้อตอนท้อง
แนวทางไทยเขียนว่าผู้ที่ผลไวรัสช่วงใกล้คลอดอยู่ในระดับที่แนวทางกำหนด หรือเคยมีผลก่อนหน้านั้นภายใน 1 ปี และกินยาสม่ำเสมอ เลือกคลอดทางช่องคลอดได้ รอให้เจ็บครรภ์คลอดเองได้ และใช้ข้อแนะนำทางสูติศาสตร์ได้เหมือนหญิงตั้งครรภ์ที่ไม่มีเชื้อเอชไอวี
เมื่อคลอดทางช่องคลอด แนวทางให้เลี่ยงการเจาะถุงน้ำคร่ำ โดยเฉพาะช่วงเริ่มคลอด และเลี่ยงหัตถการที่อาจทำให้ทารกบาดเจ็บหรือสัมผัสเลือดแม่มากขึ้น เว้นแต่มีข้อบ่งชี้ทางสูติกรรมชัดเจน
ถ้าน้ำเดินหรือเจ็บครรภ์ ผู้เขียนแนะนำให้ไปโรงพยาบาลที่ฝากครรภ์ทันทีตามปกติของการคลอด ส่วนการดูแลเมื่อน้ำเดินเอง แนวทางเขียนว่าในผู้ที่ไวรัสอยู่ในระดับที่กำหนด ระยะเวลาหลังถุงน้ำคร่ำแตกไม่ถือเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการถ่ายทอดเชื้อ และให้พิจารณาให้คลอดภายใน 24 ชั่วโมง แต่ไม่ถือเป็นข้อบ่งชี้ให้ผ่าตัดคลอดฉุกเฉิน ถ้าน้ำเดินก่อนครบกำหนด แนวทางให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อเลือกวิธีคลอดตามข้อบ่งชี้ทางสูติกรรม
ส่วนการผ่าตัดคลอดก่อนเจ็บครรภ์ แนวทางเขียนว่าผู้ที่ไวรัสอยู่ในระดับที่กำหนดเลือกวิธีนี้ได้เช่นกัน และแนะนำให้นัดผ่าตัดคลอดในบางกรณี เช่น ไวรัสยังสูง ไม่มีผลไวรัสและได้ยามาไม่นาน ไม่เคยฝากครรภ์ หรือมีข้อบ่งชี้ทางสูติกรรม แพทย์เป็นผู้ตัดสินวิธีคลอดร่วมกับคุณ
หลังคลอด ลูกต้องได้ยาและตรวจอะไรบ้าง
แนวทางไทยเขียนว่าทารกที่เกิดจากแม่ที่มีเชื้อเอชไอวีทุกคนมีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ ขึ้นกับการรักษาของแม่ จึงให้ยาต้านเอชไอวีแก่ทารกตามความเสี่ยง โดยเริ่มเร็วที่สุดหลังคลอด ทารกทั้งกลุ่มความเสี่ยงทั่วไปและกลุ่มความเสี่ยงสูงได้ยานาน 4 สัปดาห์ ต่างกันที่สูตรยา แพทย์เป็นผู้เลือกยา ให้ลูกกินจนครบ อย่าซื้อยามาให้เอง
นอกจากยาต้าน แนวทางยังให้ทารกกลุ่มนี้ทุกคนได้ยาป้องกันโรคปอดอักเสบจากเชื้อ PCP จนกว่าผลตรวจจะบอกว่าไม่ติดเชื้อ แพทย์เป็นผู้นัดเริ่มและหยุดยา
กลุ่มความเสี่ยงทั่วไปในแนวทาง คือทารกที่แม่มีผลไวรัสช่วงใกล้คลอดไม่เกินระดับที่กำหนด หรือถ้าไม่มีผล แม่กินยาสม่ำเสมอและได้ยามาอย่างน้อย 12 สัปดาห์ก่อนคลอด นอกนั้นแนวทางจัดเป็นกลุ่มความเสี่ยงสูง รวมทารกที่ได้กินนมแม่ แพทย์เป็นผู้ประเมินว่าลูกอยู่กลุ่มไหน อย่าสรุปเอง
เรื่องการตรวจ แนวทางให้ทารกตรวจหาเชื้อด้วยวิธีตรวจสารพันธุกรรมของไวรัสหลายครั้งในช่วงสี่เดือนแรก กลุ่มความเสี่ยงสูงเริ่มตรวจตั้งแต่แรกเกิดและตรวจมากครั้งกว่า แล้วตรวจหาภูมิต้านทานต่อเชื้อเอชไอวี (แอนติบอดี) อีกครั้งเมื่ออายุ 18–24 เดือน แพทย์เป็นผู้นัดวันตรวจ
ลูกให้นมผสม งดนมแม่ และห้ามให้นมแม่สลับกับนมผง ส่วนวิตามินเค วัคซีนบีซีจี และวัคซีนไวรัสตับอักเสบบี ให้ได้เหมือนเด็กทั่วไป ตอนที่แนวทางพิมพ์ กรมอนามัยสนับสนุนนมผสมฟรีนาน 18 เดือนสำหรับทารกที่แม่มีเชื้อเอชไอวี ให้ถามโรงพยาบาลที่ฝากครรภ์ว่าปัจจุบันยังรับได้อย่างไร
หลังคลอด แม่ยังต้องดูแลอะไรต่อ
แนวทางไทยเขียนว่าหลังคลอดให้แม่กินยาต้านเอชไอวีต่อเนื่องทุกราย เพราะการคุมระดับไวรัสได้ดีส่งผลดีทั้งต่อการรักษาและต่อการป้องกันการถ่ายทอดไปยังผู้อื่น
แนวทางยังให้ดูแลแม่หลังคลอดตามมาตรฐาน ตรวจหลังคลอดช่วง 4–6 สัปดาห์โดยตรวจแปปสเมียร์ร่วมด้วย ดูแลสุขภาพจิต เช่น ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด และวางแผนครอบครัวโดยระวังเรื่องยาต้านเอชไอวีกับยาคุมกำเนิดที่ใช้ร่วมกัน เรื่องยาคุมให้แพทย์เป็นผู้เลือก อย่าหยุดหรือเปลี่ยนยาต้านหรือยาคุมเอง
คำถามที่พบบ่อย
กินยาจนไวรัสต่ำตลอดการตั้งครรภ์ ลูกยังมีโอกาสรับเชื้อไหม
เอกสารขององค์การอนามัยโลกปี 2566 เขียนว่าเมื่อแม่กดไวรัสไว้ได้ตลอดการตั้งครรภ์ การคลอด และการให้นม โอกาสถ่ายทอดสู่ลูกต่ำได้ถึงไม่ถึงร้อยละ 1 ส่วนแนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 ยังให้ยาป้องกันและนัดตรวจลูกทุกคน แพทย์เป็นผู้ประเมินความเสี่ยงของลูก
ผ่าตัดคลอดช่วยลดโอกาสส่งต่อเชื้อไหม ถ้าตรวจไม่พบเชื้ออยู่แล้ว
ผู้เขียนไม่พบในแนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 ว่าการผ่าตัดคลอดตามนัดช่วยลดโอกาสส่งต่อเชื้อในผู้ที่ไวรัสอยู่ในระดับที่กำหนด แนวทางให้กลุ่มนี้เลือกได้ทั้งสองวิธี ส่วนการผ่าตัดคลอดแบบเร่งด่วนหลังเจ็บครรภ์และน้ำเดินแล้ว แนวทางเขียนว่าประโยชน์ด้านการป้องกันการถ่ายทอดเชื้อยังไม่ชัดเจน และอาจเพิ่มภาวะแทรกซ้อนหลังคลอด ให้คุยกับสูติแพทย์
หลังคลอดให้ลูกกินนมแม่ได้หรือเปล่า
แนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 ให้งดนมแม่ แม้แม่จะมีระดับไวรัสต่ำจนวัดไม่ได้ ถ้าอยากให้นมแม่ ให้คุยกับแพทย์ก่อน แนวทางให้แจ้งความเสี่ยงและประโยชน์แก่แม่เพื่อใช้ตัดสินใจ รายละเอียดและเหตุผลอยู่ที่ U=U กับการให้นมลูก ตรวจไม่พบเชื้อแล้วให้นมได้ไหม
ลูกต้องกินยาป้องกันนานแค่ไหน
แนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 ให้ทารกได้ยาต้านเพื่อป้องกันนาน 4 สัปดาห์ทั้งสองกลุ่มความเสี่ยง โดยเริ่มเร็วที่สุดหลังคลอด และยังได้ยาป้องกันโรคปอดอักเสบจากเชื้อ PCP จนกว่าจะรู้ผลว่าไม่ติดเชื้อ แพทย์เป็นผู้เลือกยาและนัดติดตาม ให้กินจนครบ
ผลไวรัสช่วงใกล้คลอดยังตรวจพบ ต้องทำอย่างไร
ถ้าผลสูงกว่าระดับที่แนวทางกำหนด แนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 ให้รีบให้คำปรึกษาเรื่องการกินยาแล้วตรวจซ้ำ บางกรณีแนวทางแนะนำให้ปรับสูตรยา หรือให้ผ่าตัดคลอดก่อนเจ็บครรภ์ และทารกอาจอยู่ในกลุ่มความเสี่ยงสูง อย่าหยุดยาเอง ให้แพทย์เป็นผู้อ่านผลและวางแผน
สรุป
U=U ใช้กับการไม่ส่งต่อเชื้อทางเพศสัมพันธ์ ไม่ได้ครอบคลุมการคลอดและการให้นม แนวทางเอชไอวีของไทยปี 2564/2565 ให้ผู้ที่ผลไวรัสช่วงใกล้คลอดอยู่ในระดับที่แนวทางกำหนดและกินยาสม่ำเสมอเลือกคลอดทางช่องคลอดได้ ลูกยังได้ยาต้านเพื่อป้องกันนาน 4 สัปดาห์ตามกลุ่มความเสี่ยง ได้ยาป้องกันโรคปอดอักเสบจากเชื้อ PCP จนรู้ผล ตรวจหาเชื้อตามนัด และงดนมแม่
แพทย์เป็นผู้อ่านผลไวรัสและตัดสินวิธีคลอดกับยาของลูกร่วมกับคุณ อย่าหยุดหรือเปลี่ยนยาต้านเอง อ่านเรื่อง U=U เพิ่มเติมได้ที่ U=U: เมื่อกดไวรัสได้ต่อเนื่อง HIV จะไม่ถูกถ่ายทอดทางเพศสัมพันธ์
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ
แหล่งอ้างอิง
- แนวทางการตรวจรักษาและป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ปี 2564/2565 กรมควบคุมโรค
- World Health Organization. The role of HIV viral suppression in improving individual health and reducing transmission. Policy brief, 2023